Na czym polega test PCR?
PCR, czyli reakcja łańcuchowa polimerazy, to metoda laboratoryjna służąca do wielokrotnego powielania wybranego fragmentu DNA. Dzięki temu można wykryć nawet niewielką ilość materiału genetycznego w próbce. Badanie nie wyszukuje dowolnego DNA, lecz określone sekwencje, które pozwalają zidentyfikować poszukiwany patogen lub zmianę genetyczną.
W diagnostyce COVID-19 wykorzystuje się najczęściej RT-PCR, ponieważ SARS-CoV-2 jest wirusem RNA. Przed amplifikacją jego materiał genetyczny zostaje przepisany na DNA komplementarne. RT-PCR należy do testów NAAT, czyli metod amplifikacji kwasów nukleinowych. Wykrywa materiał genetyczny wirusa, a nie przeciwciała wytworzone przez organizm ani antygeny obecne w próbce.
Testy NAAT, w tym RT-PCR, są referencyjną metodą wykrywania aktualnego zakażenia SARS-CoV-2. PCR znajduje zastosowanie także w diagnostyce innych infekcji, wykrywaniu zmian genetycznych i badaniach naukowych. W zależności od celu badania zmieniają się rodzaj próbki, poszukiwana sekwencja oraz sposób interpretacji wyniku.
Jak przebiega badanie PCR?
Badanie rozpoczyna się od pobrania materiału biologicznego. Przy podejrzeniu COVID-19 może to być wymaz z nosa, nosogardła lub gardła. Wybór zależy od konkretnego testu, rodzaju choroby i etapu zakażenia. Następnie próbka trafia do laboratorium, gdzie jest przygotowywana, a zawarte w niej kwasy nukleinowe zostają wyizolowane.
Jeśli celem jest wykrycie wirusa RNA, takiego jak SARS-CoV-2, wykonywana jest odwrotna transkrypcja. Enzym przekształca RNA w DNA komplementarne, które może zostać powielone w reakcji PCR. Do mieszaniny dodaje się między innymi matrycę, startery, nukleotydy i polimerazę. Startery wyznaczają fragment materiału genetycznego, który ma zostać skopiowany, a polimeraza syntetyzuje jego kolejne kopie.
Klasyczna reakcja PCR przebiega w powtarzających się cyklach obejmujących trzy fazy:
- Denaturacja: podgrzanie rozdziela dwie nici DNA.
- Przyłączanie starterów: startery wiążą się z odpowiadającymi im sekwencjami materiału genetycznego.
- Wydłużanie: polimeraza dobudowuje nowe nici DNA, tworząc kopie badanego fragmentu.
Powtarzanie tych etapów zwiększa ilość docelowego fragmentu, aż możliwe staje się jego wykrycie. Liczba cykli, temperatura i czas poszczególnych faz zależą od zestawu oraz procedury laboratoryjnej. Jeden z opublikowanych protokołów opisuje do 50 cykli, ale nie jest to stała wartość dla każdego testu.
W RT-PCR wykonywanym w czasie rzeczywistym przyrost produktu można śledzić za pomocą sygnału fluorescencyjnego. Aparatura rejestruje go podczas kolejnych cykli, gdy namnażany fragment osiągnie poziom umożliwiający detekcję. Laboratorium ocenia wynik według ustalonych kryteriów i kontroli, które pomagają sprawdzić, czy reakcja przebiegła prawidłowo.
Co oznacza dodatni lub ujemny wynik?
Wynik dodatni oznacza, że w badanej próbce wykryto docelowy materiał genetyczny. W przypadku RT-PCR na COVID-19 wskazuje to na obecność określonej sekwencji RNA wirusa w pobranym materiale. Sam wynik nie przesądza jednak, czy osoba w chwili badania nadal zakaża. Materiał genetyczny może utrzymywać się w organizmie po ustąpieniu zakaźności. Po dodatnim teście na SARS-CoV-2 RNA może pozostawać wykrywalne nawet do 90 dni, dlatego ponowny dodatni wynik NAAT nie musi sam w sobie świadczyć o aktywnym zakażeniu.
Wynik ujemny oznacza, że w tej konkretnej próbce nie wykryto poszukiwanej sekwencji. Nie jest jednak bezwarunkowym dowodem braku infekcji. Materiału patogenu mogło być za mało, próbkę można było pobrać z niewłaściwego miejsca lub w nieodpowiednim momencie. Znaczenie mają też transport i przechowywanie materiału oraz prawidłowy przebieg reakcji.
Dlatego ujemny wynik nie wyklucza zakażenia w każdej sytuacji. Jeśli objawy, kontakt z osobą zakażoną lub inne okoliczności wskazują na możliwość infekcji, interpretację wyniku warto omówić z personelem medycznym. Może on uwzględnić czas wykonania badania, rodzaj próbki i obraz kliniczny.
Jak interpretować wartość Ct?
Niektóre wyniki RT-PCR zawierają wartość Ct, czyli liczbę cykli potrzebnych do osiągnięcia progu wykrywalnego sygnału. Wartość ta jest związana z przebiegiem reakcji i ilością materiału genetycznego w konkretnej próbce, ale zależy również od zastosowanego testu, aparatury, sposobu pobrania oraz jakości materiału.
Ct nie jest samodzielnym pomiarem zakaźności i nie powinno się na jego podstawie bez dodatkowego kontekstu oceniać, czy dana osoba może przenosić infekcję. Test PCR ma zwykle charakter jakościowy, a laboratorium podaje wynik dodatni lub ujemny. Jeśli Ct jest raportowane, należy interpretować je zgodnie z procedurą laboratorium i w zestawieniu z pozostałymi informacjami klinicznymi.
Brak sygnału może oznaczać, że nie wykryto celu molekularnego, ale może też wynikać z niewystarczającej ilości materiału albo problemu z próbką lub reakcją. Właśnie dlatego laboratoria stosują kontrole i określone kryteria oceny, zamiast opierać interpretację na pojedynczym odczycie aparatury.
Ile czeka się na wynik i od czego zależy jego wiarygodność?
Sama analiza laboratoryjna trwa, zależnie od testu, około 30 minut do 4 godzin. Wynik jest zazwyczaj dostępny w ciągu 24 godzin, ale transport próbki, obciążenie laboratorium i organizacja pracy mogą ten czas wydłużyć. Czas oczekiwania nie zawsze odpowiada więc długości samej reakcji PCR.
Na wiarygodność wyniku wpływa nie tylko czułość metody. Znaczenie ma jakość i moment pobrania, właściwy rodzaj próbki, sposób jej zabezpieczenia oraz warunki transportu i przechowywania. Istotne jest również to, czy w miejscu pobrania znajdowała się wystarczająca ilość materiału patogenu. Nawet precyzyjna metoda nie wykryje sekwencji, której nie ma w próbce albo której ilość znajduje się poniżej progu detekcji.
Większość testów NAAT nadal wykonuje się w laboratoriach, choć dostępne są również testy przyłóżkowe. Rozwój diagnostyki zmierza między innymi do skracania czasu analizy i umożliwiania badań bliżej pacjenta. Niezależnie od miejsca wykonania badania wynik należy odczytywać z uwzględnieniem rodzaju testu, jakości próbki i sytuacji klinicznej. PCR odpowiada na konkretne pytanie: czy w badanym materiale wykryto określony fragment materiału genetycznego. Nie zawsze samodzielnie rozstrzyga natomiast o etapie choroby ani o aktualnej zakaźności.
Materiały źródłowe
- https://www.who.int/docs/default-source/coronaviruse/1_diagnostic-testing_a40858ba4cdeb844218acf06d5cffffa8b.pdf?sfvrsn=8b8894bf_1
- https://www.who.int/docs/default-source/coronaviruse/whoinhouseassays.pdf
- https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK589663/
- https://www.cdc.gov/covid/hcp/clinical-care/overview-testing-sars-cov-2.html
- https://www.cdc.gov/yellow-book/hcp/travel-associated-infections-diseases/covid-19.html